1877

Bladen als waakhond van de democratie

Opiniebladen werden ooit door uitgevers omschreven als ‘een pakket van wekelijkse opinievormende en informatieve artikelen over de meest verschillende factoren van deze maatschappij’. Nederland kent een lange geschiedenis van dit soort titels.
De Groene Amsterdammer verscheen als eerste op 1 juli 1877, en wel als De Amsterdammer - Weekblad voor Handel, Industrie en Kunst. In de decennia daarna kwamen en gingen vele titels waarbij er voor alle gezindtes (zowel politiek als religieus) een eigen blad was. En meestal zelfs meer dan één.
Tijdens de bezetting hieven veel opiniebladen zich op of ze kregen een verschijningsverbod. Na de bevrijding kwamen x illegale titels zoals Vrij Nederland bovengronds. Daarnaast waren er diverse nieuwkomers, waaronder Elseviers Weekblad dat voor het eerst verscheen op 27 oktober 1945. Als gevolg van een gebrek aan journalistieke professionaliteit en kennis van het uitgeefvak was x de meeste van de nieuwe bladen geen lang leven beschoren. In de jaren vijftig was de draad van vóór de bezettingstijd weer opgepakt. Het respect voor autoriteiten was groot en de zuilen waren nog intact. De opiniepers blonk voornamelijk uit door wat Henk Hofland ooit ‘gedienstige journalistiek’ heeft genoemd.

Hoogtepunt

In de jaren zestig en zeventig kwam de omslag en beleefden de opiniebladen hun gouden tijden. De ontzuiling van de Nederlandse samenleving leidde ertoe dat de journalistiek zich onafhankelijker ging opstellen en ging fungeren als ‘waakhond van de democratie’. De opiniepers volgde gezagsdragers voortaan kritischer en stelde maatschappelijke misstanden aan de kaak. De oplagen van de opiniebladen stegen tot grote hoogte. Sommigen van de aan deze titels verbonden journalisten, zoals Rinus Ferdinandusse (hoofdredacteur van Vrij Nederland tussen 1969 en 1996) en W.L. Brugsma (hoofdredacteur van Haagse Post tussen 1966 en 1975), werden bekende Nederlanders.
Vanaf eind jaren zeventig kwam de markt voor opiniebladen steeds meer onder druk te staan. Bladen als Accent (1968-1978) en de Nieuwe Linie (1946-1977) verdwenen. In 1990 fuseerden de Haagse Post en De Tijd tot HP/De Tijd. In het eerste decennium van de eenentwintigste eeuw hebben de opiniebladen het nog steeds niet makkelijk. De dagbladen lijken met hun bijlagen en redactionele invalshoeken nu sterk op opiniebladen. Zowel de mediabudgetten als de mediaconsumptie verschuift steeds meer van print (offline) naar online. Bovendien wordt het publieke debat x grotendeels op internet gevoerd. Uitgevers van de opiniebladen zoeken naar mogelijkheden om op deze veranderingen in te spelen. Een meer crossmediale exploitatie van hun titels lijkt daarbij een belangrijk uitgangspunt.

Annemiek Bergmans

Verder:  *De illegale pers *Onderzoeksjournalistiek

Opinie

De huidige Groene Amsterdammer verscheen als eerste opinieweekblad op 1 juli 1877. Tijdens de Tweede Wereldoorlog ontstonden veel illegale nieuwsblaadjes, waarvan er na de bevrijding circa 115 bovengronds kwamen. Door de ontzuiling werd de journalistiek steeds onafhankelijker. Dit leidde in de jaren zestig en zeventig tot gouden tijden voor de opiniebladen.